GİRİŞ
Ar-ge faaliyetleri; araştırma ve geliştirme, kültür, insan ve toplumun bilgisinden oluşan bilgi dağarcığının artırılması ve bunun yeni süreç, sistem ve uygulamalar tasarlamak üzere kullanılması için sistematik bir temelde yürütülen yaratıcı çalışmaları, çevre uyumlu ürün tasarımı veya yazılım faaliyetleri ile alanında bilimsel ve teknolojik gelişme sağlayan, bilimsel ve teknolojik bir belirsizliğe odaklanan, çıktıları özgün, deneysel, bilimsel ve teknik içerik taşıyan faaliyetler olarak tanımlanmaktadır.
Tasarım ise, katma değer ve rekabet avantajı yaratma potansiyelini haiz, ürün veya ürünlerin işlevselliğini artırma, geliştirme, iyileştirme ve farklılaştırmaya yönelik yenilikçi faaliyetlerin tümünü kapsar.
Yenilik ise sosyal ve ekonomik ihtiyaçlara cevap verebilen, mevcut pazarlara başarıyla sunulabilecek ya da yeni pazarlar yaratabilecek; yeni bir ürün, hizmet, uygulama, yöntem veya iş modeli fikriyle oluşturulan süreçleri ve süreçlerin neticelerini ifade eder.
Çalışmamızın bundan sonraki bölümlerinde ar-ge ifadesi “ar-ge, tasarım ve yenilik” faaliyetlerinin tamamını ifade edecektir.
Vergi sistemimizde ise yukarıda genel hatlarıyla sayılan ar-ge faaliyetlerini teşvik edecek uygulamalar bulunmaktadır. Öteden beri uygulanagelen ar-ge indirimi, teknokentlerde çalışılan faaliyetlerden elde edilen kazancın istisnası, TÜBİTAK ve KOSGEB tarafından verilen maddi destekler ve sınai mülkiyet haklarında istisna gibi uygulamaları saymak mümkündür.
Yukarıda saydığımız her bir faaliyetin indirim, teşvik ve istisnaları farklı esaslara tabidir. Geçerli şartları haiz her bir mükellefin uygulayacağı Ar-ge indirimi 5746 sayılı Kanun’la düzenlenmiştir. Ayrıca 1 adet uygulama ve denetim yönetmeliği ve 8 adet genel tebliğ bulunmaktadır. Yine TÜBİTAK tarafından desteklenen projelere verilen maddi destekler, desteklenen program/proje yönetmelikleri, proje destek yazılarının kapsamı ve mali rapor hazırlama kılavuzları baz alınmak suretiyle uygulanır.
Çalışmamızda ar-ge indirimine konu edilebilecek gider kalemlerine yer verilecek olup, bu gider kalemleri içinden TÜBİTAK tarafından desteklenecek ar-ge projelerinde indirimi kabul edilmeyecek gider kalemlerine değinilecektir. Böylelikle her iki uygulamadan yararlanan mükellefler için bir farkındalık sağlanmış olacaktır.
- 5746 SAYILI ARAŞTIRMA, GELİŞTİRME VE TASARIM FAALİYETLERİNİN DESTEKLENMESİ HAKKINDA KANUN KAPSAMINDA AR-GE İNDİRİMİ
Ar-ge faaliyetlerinin desteklenmesine yönelik en önemli metin 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme Ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun’dur. Kanun’un 3 ve 3/A maddesi destek ve teşvik unsurlarını detaylı olarak açıklamaktadır.
Mükellefler, yaptıkları ar-ge harcamalarını matrahın tespitinde gider veya maliyet olarak dikkate alırlar. Ar-ge indirimi düzenlemesiyle, ticari bilanço karının tespitinde indirim konusu yapılan harcamaların beyanname üzerinden bir kez daha indirimi sağlanmaktadır. (Cem Arslan, Ar-ge Tasarım ile Teknokentlerde Vergi ve Muhasebe Uygulamaları, s. 34)
Ar-ge indiriminde indirecek giderler Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesine İlişkin Uygulama ve Denetim Yönetmeliği’nin 7. Maddesinde genel hatlarıyla aşağıdaki şekilde sayıldığını ifade edebiliriz:
- İlk madde ve malzeme giderleri (ilk madde, yardımcı madde, işletme malzemesi, ara mamul, yedek parça, prototip ve benzeri giderler)
- Ar-Ge, yenilik veya tasarım faaliyetlerinin yürütülmesi amacıyla iktisap edilen amortismana tabi iktisadi kıymetler için ayrılan amortismanlar,
- Ar-Ge, yenilik veya tasarım faaliyetlerinin yürütülmesi amacıyla çalıştırılan Ar-Ge veya tasarım personeliyle ilgili olarak tahakkuk ettirilen ve gelir vergisi stopajı teşviki uygulaması kapsamında bulunan ücretler ile bu mahiyetteki giderler,
- Ar-Ge veya tasarım merkezlerinin kira, su, enerji, bakım-onarım, haberleşme, nakliye giderleri ile bu merkezlerde kullanılan makine ve teçhizata ilişkin bakım ve onarım giderleri gibi bu merkezlerde yürütülen faaliyetin devamlılığını sağlamak için yapılan giderler,
- Ar-Ge, yenilik veya tasarım faaliyetlerine ilişkin sigorta giderleri, kitap, dergi ve benzeri bilimsel yayınlara ait giderler ile büro ve kırtasiye gibi sarf malzemelerine ilişkin giderler,
- Ar-Ge ve yenilik veya tasarım faaliyetleriyle ilgili olarak işletme dışında yerli veya yabancı diğer kurum ve kuruluşlardan alınan; mesleki veya teknik destek, test, laboratuvar ve analiz hizmetleri ile bu mahiyetteki diğer hizmet alımları kapsamında yapılan ödemeler,
- Doğrudan Ar-Ge ve yenilik veya tasarım faaliyetlerine ilişkin olan ve gelir veya kurumlar vergisi matrahının tespitinde gider olarak dikkate alınabilen vergi, resim ve harçları kapsar.
Söz konusu yönetmeliğin 5 ve 6. Maddelerinde ise ar-ge, yenilik ve tasarım faaliyeti sayılmayacak faaliyetler sıralanmıştır. Dolayısıyla bunlara ilişkin giderler de indirime konu edilemeyecektir.
- Pazarlama faaliyetleri, piyasa taramaları, pazar araştırması ya da satış promosyonu,
- Kalite kontrol,
- Sosyal bilimlerdeki araştırmalar,
- Petrol, doğalgaz, maden rezervleri arama ve sondaj faaliyetleri,
- İlaç üretim izni öncesinde en az iki aşaması yurt içinde gerçekleştirilmeyen klinik çalışmalar ile üretim izni sonrasında gerçekleştirilen klinik çalışmalar,
- Bir ar-ge/tasarım projesi kapsamında olmaksızın icat edilmiş ya da mevcut geliştirilmiş süreçlerin kullanımı,
- Ar-ge ve yenilik faaliyetlerine yönelik olmayan şekil, renk, dekorasyon ve benzeri estetik ve görsel değişiklikleri içeren biçimsel değişiklikler,
- Programlama dilleri ile işletim sistemleri hariç olmak üzere, internet sitelerinin ve benzerlerinin hazırlanmasına yardımcı mevcut yazılımların kullanılması suretiyle yapılan yazılım geliştirme faaliyetleri,
- Yazılımlara ilişkin, bilimsel veya teknolojik ilerlemeler veya teknolojik belirsizliklerin çözülmesini içermeyen olağan ve tekrarlanan faaliyetler,
- Kuruluş ve örgütlenmeyle ilgili araştırma giderleri,
- Üretim ve üretim altyapısına yönelik yapılan yatırım faaliyetleri, ticari üretimin planlanması ve seri üretim sürecine ilişkin harcamalar,
- Numune verilmek amacıyla prototiplerden kopyalar çıkarılıp dağıtılması ve reklam amaçlı tüketici testleri,
- Bir ar-ge/tasarım projesi kapsamında olmaksızın yeni süreç, sistem veya ürün ortaya konulmasına hizmet etmeyen doğrudan veya gömülü teknoloji transferi,
- Ar-ge ve yenilik/tasarım faaliyetleriyle geliştirilen ürüne veya sürece ilişkin fikrî mülkiyet haklarının edinimi dışında bu hakların korunmasına yönelik faaliyetler.
Ar-ge faaliyetleri dolayısıyla yönetmelikçe ar-ge/tasarım faaliyeti kabul edilmeyen harcamalar grubuna girmediği takdirde, yönetmeliğin yedinci maddesinde sayılan giderlerin tamamı ar-ge indirimi hesabına dahil edilebilecektir.
- TÜBİTAK TARAFINDAN DESTEKLENECEK ARGE PROJE DESTEKLERİ
TÜBİTAK, ar-ge projelerine kapsam ve içeriği sözleşme ile belirlenecek şartlarda belirli parasal destekler vermektedir. Bu parasal destekleri alabilmek için sözleşme şartlarına uygun proje geliştirmek ve projeye ilişkin gider kalemlerini mali ve teknik rapor ile ispatlamak suretiyle yapılmaktadır.
Yılın her iki altı aylık dönemine tekabül eden (ocak/haziran ve temmuz/aralık) harcamaları içeren mali rapor ve ekleri mali müşavirlerce (yeminli ve serbest mali müşavirler) düzenlenecek raporlarla teyit edilmektedir. Bu raporlar TÜBİTAK’ın teknik uzman ve mali denetleme uzmanlarınca kontrol edilmekte sözleşmede mali rapor hazırlama kılavuzunda belirtilen hususlara uygunluğu denetlenmektedir.
Son olarak TÜBİTAK TEYDEB tarafından 02.11.2020 tarihinde mali rapor hazırlama kılavuzu yayımlanmıştır. Kılavuz 01.01.2021 tarihinden itibaren düzenlenecek mali raporlarda geçerli olacaktır. Söz konusu kılavuz aşağıdaki destek programlarında geçerli olacaktır:
a) Sanayi Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı (1501)
b) Üniversite-Sanayi İşbirliği Destek Programı (1505)
c) KOBİ Ar-Ge Başlangıç Destek Programı (1507)
ç) Uluslararası Sanayi Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı (1509)
d) Öncelikli Alanlar Araştırma Teknoloji Geliştirme ve Yenilik Projeleri Destekleme Programı (1511)
e) Teknogirişim Sermayesi Desteği Programı (BİGG) (1512)
f) Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programı (1513)
g) Öncül Ar-Ge Laboratuvarları Destekleme Programı (1515)
ğ) Yenilik ve Girişimcilik Alanlarında Kapasite Artırılmasına Yönelik Destek Programı (1601)
h) Yenilik Destek Programı
Daha önceki kılavuzlarda açık olarak yer almasa da yeni kılavuzda TÜBİTAK tarafından desteklenmeyecek diğer bir deyişle ar-ge mali raporlarında destek almak için beyan edilmemesi gereken gider kalemleri tek tek sayılmıştır. Bu giderlere mali raporlarda yer verilip destek talep edilmemelidir.
Mali Kılavuza göre İlgili programın Uygulama Esaslarında aksi belirtilmedikçe desteklenmeyen gider kalemleri aşağıdaki gibi sıralanmıştır:
a) Katma Değer Vergisi (1505, 1513 ve 1601 kodlu destek programlarında, tabi olduğu mevzuat kapsamında Katma Değer Vergisi indirim hakkı olmayan kuruluşlar için KDV destek kapsamında değerlendirilir. İlgili programın Uygulama Esaslarında aksi belirtilmedikçe vakıf üniversitelerinde Katma Değer Vergisi desteklenmez),
b) Fazla mesai, prim, ihbar ve kıdem tazminatı, temettü ödemesi, huzur hakkı, huzur hakkı ücreti, yıllık kârdan pay, murahhas azaya ödenen üyelik ücretleri, izin ücretleri (kullanılmayan yasal yıllık izinlere ait ücretler), özel sigorta giderleri, 1513 kodlu destek programında ikramiye,
c) Personele nakdi ya da ayni olarak verilen yemek ve servis/ulaşım giderleri ile her türlü sosyal yardımlar,
ç) Kuruluşun gerçek kişi ortaklarından, yönetim kurulu üyelerinden, müdürlerinden ve çalışanlarından alınan danışmanlık ve diğer hizmet alım giderleri
d) 1515 programında kuruluşun içerisinde yer aldığı yurt içi ve yurt dışında yerleşik diğer grup şirketlerinden alınan danışmanlık ve eğitim hizmet giderleri,
e) 1515 programında ulusal ve uluslararası proje ortaklarından alınan danışmanlık ve eğitim hizmet alımı giderleri (yurtiçi üniversite veya araştırma kurumları hariç)
f) Şahıs firmalarında, firma sahibinin kendisine ve eşine ödenen aylıklar, ücretler, ikramiyeler, komisyonlar ve tazminatlar,
g) 1513 programında, kuruluş ortaklarının kuruluş/firma dışında 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu 4 uncu maddesi birinci fıkrasının (a) bendine tabi olması durumunda, söz konusu kuruluş ortaklarının projedeki çalışmaları karşılığı olan personel giderleri,
ğ) 1513 programında, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 4 üncü maddesi birinci fıkrasının (a) bendine tabi olarak proje sahibi kuruluş dahil birden fazla işverende sigortalı olan personelin, proje sahibi kuruluş dışındaki aylık toplam prim gün sayısının 30 günü geçmesi durumunda ilgili personelin maliyeti,
h) 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu 4 üncü maddesi birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında kuruluş ortaklarına ait sigorta primleri,
ı) Her türlü kâr, fırsat maliyeti, sermaye kullanım maliyeti, sözleşme masrafları, proje özel hesabına ait her türlü banka masrafları,
i) Mal ve hizmet alımına ait kur farkı faturası ve fiyat farkı faturaları,
j) Amortismanlar, depozitolar, alımı yapılmamış mal ve hizmetler için yapılan avans ödemeleri,
k) Dağıtım, pazarlama ve reklâm giderleri,
l) Patent, faydalı model, tasarım, coğrafi işaret ve marka tescil giderleri, marka ile ilgili sicil kayıt, yenileme vb. ücretler,
m) Muhasebe, sekreterlik vb. idari giderler, serbest muhasebeci mali müşavirlik ücretleri (MM Raporu hazırlama ücreti hariç) ve zorunlu sözleşmeli avukatlık ücretleri,
n) 1513 ve 1515 programlarında MM Raporu hazırlanması ile ilgili mali müşavirlik ücretleri,
o) Gümrüklerden ve limanlardan yapılan ithal alımlara ait nakliye hariç, yurt içi nakliye giderleri, yurtiçi/yurtdışı posta ve kargo giderleri,
ö) Gündelik, konaklama giderleri ve seyahatlerde araç kiralama ile yakıt giderleri, şehir içi seyahat giderleri,
p) Projenin Ar-Ge faaliyetleri ile ilişkili olmayan, üretime yönelik altyapı yatırımı ağırlıklı giderler,
r) Fotokopi makinesi, projeksiyon cihazı gibi büro makineleri, büro mefruşatı,
s) Isıtma, aydınlatma ve üretimde sarf edilen enerji masrafları, su giderleri,
ş) Telefon, faks, haberleşme, internet kullanım maliyetleri,
t) Ofis, depo, stant kira giderleri,
u) İnşaat ve tesisat giderleri,
ü) Kırtasiye giderleri,
v) CE (test giderleri hariç) ve kalite belgelendirme giderleri,
y) Proje önerisi ve Ar-Ge Yardımı İstek Formu hazırlamak ve hazırlatmak için alınan danışmanlık giderleri (1507 destek programı hariç),
z) Vergi mevzuatında kabul edilmeyen giderler,
aa) Proje sonuçlarının ticari uygulamaya dönüştürülmesi için yapılan masraflar.
Burada dikkat edilmesi gereken asıl husus, mevzuatın ar-ge indirimine izin verdiği bazı gider kalemlerinin TÜBİTAK desteklerinden faydalanamamasıdır. Zaten mali kılavuz bunları ar-ge indirimine konu edemeyeceğimizi salık vermiyor. İlgili gider kalemlerini destek kapsamında değerlendirmiyor.
Örneğin büro ve kırtasiye gibi sarf malzemelerine ilişkin giderler 6 no.lu tebliğ (30.09.2016 tarih ve 29843 sayılı Resmi Gazete) ile ar-ge indirimine konu edilemeyeceği açıklanmışken 8 no.lu tebliğ (08.03.2017 tarih ve 30001 sayılı Resmi Gazete) ile ar-ge indiriminden yararlanabilecek hale getirilmiştir. Ancak yukarıda yer verilen mali rapor hazırlama kılavuzu hükümlerinden de anlaşılacağı üzere TÜBİTAK desteğine konu edilemeyecektir.
Aynı şekilde yurt içi nakliye giderleri, yurtiçi/yurtdışı posta ve kargo giderleri TÜBİTAK tarafından desteklenmezken, aynı giderler ar-ge indirimine konu edilebilecektir.
SONUÇ
Ar-ge faaliyeti ile uğraşan şirketlerin birçoğu TÜBİTAK tarafından desteklenen projeler yapmaktadırlar. Hem ar-ge indirimini hesaplarken hem de TÜBİTAK’a mali rapor hazırlanırken geçerli kurallara uymak, indirim, teşvik ve desteklerden maksimum şekilde faydalanmanın anahtarıdır. Öyle ki eksik ve yanlış yapılan bir uygulama teşvik veya destek tutarının fazlası ile mükelleflerden iade istenmesine yol açabilir.
Hilmi KİRDAY
Yeminli Mali Müşavir
YARARLANILAN KAYNAKLAR
- 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme Ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun
- Ar-ge Tasarım İle Teknokentlerde Vergi Ve Muhasebe Uygulamaları, Cem Arslan, 3. Baskı, 2018)
- Araştırma, Geliştirme Ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesine İlişkin Uygulama Ve Denetim Yönetmeliği
- TÜBİTAK Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığı (TEYDEB) Mali Rapor Hazırlama Kılavuzu 01.00
- 5746 Sayılı Araştırma, Geliştirme Ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun Genel Tebliği (Seri No: 6)
- 5746 Sayılı Araştırma, Geliştirme Ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun Genel Tebliği (Seri No: 8)
